سلول‌های بنیادی چه نقشی در درمان بیماری‌های چشم دارند؟
یکی از مهم‌ترین حوزه‌های پژوهشی چشم‌پزشکی در سال‌های اخیر، پزشکی بازساختی و درمان‌های مبتنی بر سلول بوده است. هدف اصلی این تحقیقات، جایگزینی یا حمایت از سلول‌هایی است که در بیماری‌های مختلف قرنیه، شبکیه و ماکولا آسیب دیده‌اند.
شبکیه ساختاری بسیار پیچیده دارد و سلول‌های آن، به‌خصوص گیرنده‌های نوری و سلول‌های اپیتلیوم رنگدانه‌ای شبکیه یا RPE، نقش اساسی در بینایی دارند. آسیب دائمی به بعضی از این سلول‌ها می‌تواند باعث کاهش شدید بینایی شود. به همین دلیل پژوهشگران در حال بررسی امکان استفاده از سلول‌های بنیادی برای تولید سلول‌های جایگزین و بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده هستند.
آیا سلول بنیادی می‌تواند نابینایی را درمان کند؟
پاسخ کوتاه این است که نمی‌توان درمان با سلول بنیادی را یک درمان عمومی یا قطعی برای نابینایی دانست.
نابینایی یک بیماری واحد نیست. آسیب عصب بینایی، رتینیت پیگمنتوزا، دژنراسیون ماکولا، بیماری‌های ارثی شبکیه، آسیب قرنیه و ده‌ها بیماری دیگر می‌توانند باعث کاهش شدید بینایی شوند و درمان هرکدام متفاوت است.
بخش قابل توجهی از درمان‌های بازساختی شبکیه همچنان در مرحله تحقیقات آزمایشگاهی یا کارآزمایی بالینی قرار دارند. در سال‌های اخیر، پژوهش روی پیوند RPE مشتق از سلول بنیادی، بازسازی گیرنده‌های نوری و روش‌های ترکیبی ژن‌درمانی و سلول‌درمانی ادامه داشته است.
یک پیشرفت مهم؛ تأیید اولین درمان سلولی برای MacTel
در سال ۲۰۲۵ درمان ENCELTO (revakinagene taroretcel-lwey) برای بزرگسالان مبتلا به Macular Telangiectasia Type 2 یا MacTel نوع ۲ تأیید شد. این درمان یک روش سلولی ژنی کپسوله‌شده است که از سلول‌های مهندسی‌شده برای تولید فاکتور نوروتروفیک CNTF استفاده می‌کند.
این اتفاق یک پیشرفت مهم در پزشکی بازساختی چشم است، اما نکته بسیار مهم این است که ENCELTO درمان همه انواع نابینایی نیست و برای بیماری مشخص MacTel نوع ۲ طراحی شده است. هدف آن کمک به کندکردن تخریب گیرنده‌های نوری در این بیماری است.
تحقیقات سلول بنیادی برای دژنراسیون ماکولا
یکی از مهم‌ترین اهداف تحقیقات فعلی، جایگزینی سلول‌های RPE آسیب‌دیده در بیماری‌هایی مانند دژنراسیون ماکولای وابسته به سن (AMD) است.
در سال‌های اخیر مطالعات متعددی روی تولید RPE از سلول‌های بنیادی پرتوان القایی یا iPSC و روش‌های ایمن پیوند این سلول‌ها انجام شده است. با این حال این تحقیقات را نباید با یک درمان روتین و در دسترس برای تمام بیماران AMD اشتباه گرفت.
مراقب درمان‌های تأییدنشده سلول بنیادی باشید
وجود تحقیقات امیدوارکننده باعث شده بعضی مراکز درمان‌هایی را با عنوان «سلول بنیادی برای بازگرداندن بینایی» تبلیغ کنند، در حالی که بسیاری از این روش‌ها پشتوانه بالینی کافی ندارند.
بنابراین قبل از شرکت در هر درمان یا مطالعه سلول بنیادی باید مشخص شود که روش موردنظر تأیید درمانی دارد یا بخشی از یک کارآزمایی بالینی معتبر است.
آینده درمان نابینایی با سلول بنیادی
پیشرفت‌های اخیر نشان می‌دهند پزشکی بازساختی می‌تواند در آینده نقش مهمی در درمان بعضی بیماری‌های شبکیه و قرنیه داشته باشد. با این حال مسیر درمان هر بیمار باید بر اساس علت کاهش بینایی، وضعیت شبکیه و عصب بینایی و درمان‌های تأییدشده موجود تعیین شود.
پس بهتر است به‌جای استفاده از عبارت‌هایی مانند «درمان قطعی نابینایی با سلول بنیادی»، درباره درمان‌های سلولی جدید، پیشرفت‌های پژوهشی و محدوده واقعی کاربرد آن‌ها صحبت کنیم.
